پرندگان به خاطر وجود پردرروي بدن،جنب وجش زياد،سروصداهايي كه به راه مي اندازندوتوانايي پرواز،ازديگر مهره داران به سادگي قابل تشخيص اند.آنها بعداز پستنانداران ازتكامل يافته ترين جانوران اند.يكي ازنشانه هاي تكامل بيشتر آنها توانايي تنطيم گرماي درون بدن است.دربين مهره داران ،تنها دربدن پرنگان وپستانداران مراكز عصبي ويزه،براي تنظيم گرماي وجود دارد.ديگرمهره داران فاقد چنين مراكزي هستند.بدن دوكي شكل وتبديل دستها به بال ها ،پروازپرندگان رامقدور مي سازد.قدرت پرواز باعث شده است كه پرندگان بتوانند درزيستگاه هاي مختلف زندگي كنندوبامهاجرت اززيستگاهي به زيستگاه ديگر،ازشرايط مناسب تري بهره گيرند.
اولين فسيل پرندگان،150ميليون سال پيش مي زيسته است ،آركئوپتريكس ناميده مي شود..اين پرنده ي زوال يافته تواٌماًٌ داراي ويژي گي هاي پرندگان وخزندگان بوده است.براي مثال وجود دندان در دهان ،ويژگي خزندگي ووجود پر برروي بدن ،ويژگي پرندگي آن بوده است.
شكل5-1
پرندگان بيشترباآدمي ماٌنوس هستند.بسياري از آنهامانندكبوتر،قناري وبلبل باعث سرگرمي انسان اندوبااوزندگي ميكنندوبااوزندگي ميكنندوبابسياري ديگرمصرف غذايي دارند.به ويژه،مصرف گوشت پرندگان به خاطرفقدان كلسترون (يك نوع چربي كه دررگها رسوب مي كند)،به بيماران مبتلا بگه بيماري هاي قلب وعروق تجويز مي شود.
مشخصات عمومي
1-بدن آنها دوكي شكل وشامل سر،گردن،تنه ودماست.گردن نسبتاٌدرازاست وبراي بدست آوردن غذا ،حفظ تعادل بدن وديدن جهات مختلف سازگار شده است.
2-چهار اندام حركتي دارند .اندامهاي حركتي پيشين(دست ها)تبديل به بال شده اندوندام هاي پسين (پاها)براي راه رفتن ،شناكردن يا شكار كردن سازش يافته اند.هر پامعمولاًچهار انگشت دارد
3-پرها،كه منشااپيدرمي دارند ،روي بدن راپوشانده اند .بخشي ازپاها پولك دارد.درقاعده ي پرها غددعرقي ياچربي وجودندارد
4-اسكلت داخلي كاملا استخواني ومحكم است وبه خاطر وجود حفره هايي درآنوزن كمي دارد.استخوان هاي جمجمعه با يك برآمدگي (كنديل)به اولين مهره اي گردن مفصل مي شود.پرنگان به جاي دندان منقار دارند.مهرها ودندانها كوچك اند؛اما جناغ سينه پهن است.
5-دستگاه عصبي نسبت به گروه هاي قبلي تكامل يافته است؛ازمغز دوازده جفت عصب جدامي شود.
6-قلب چهار حفره ي كامل دارد .آئورت يك شاخه ي است وبه سمت راست خم مي شود.گلبول هاي قرمز هسته دارند.
7-دماي بدن آنها ثابت است
8-تنفس ششي است وانشعابات نايژهدرشش ها فراوان ترند .9كيسه ي هوا دار در محل احشا،گردن وسينه از ويژگي هاي منحصر به فردآن هاست.
9-كليه ها جفت وتكامل يافته اند وهر كدام به وسيله ي ميزناي به كلواك متصل مي شوندژ؛مثانه ندارند؛ماده ي زايد نيتروزن دار به صورت اسيد اوريك دفع مي شود؛در نتيجه ،آب دفع شده به همراه ادرار كم است.
10-جنس هااز هم جدا هستند.در جنس نريك جفت بيضه وجود داردكه اسپرمها رااز طريق كانال دفرانبه كلواك هدايتئمي كنند.درجنس ماده فقط تخمدان چپ وجود دارد كه گامت ماده رااز طريق اويدوكت به كلواك منتقل مي كند.دربرخي پرندگان،مانند غازها ،مرغابي ها،آلت تناسلي نروجوددارد ولقاح داخلي است .تخم ها آمينيوتي هستندوپرنده روي تخم ها مي خوابد.
ساخت وكار پرندگان
درساختمان بدن پرندگان،چنان تحوْلاتي،در طول ميليون ها سال،انجام پذيرفته است كه امروزه فعاليّت هاي زيستي خود رابه طور حيرت انگيزي انجام مي دهند.دراين رهگذر،پوشش بدن ،اسكلت وعضلات،متابوليسم بالا ،دستگاه هاي گردشخون،تنفس،عصبي و اندامهاي حسي نسبت به رده ها ي قبلي تكامل بيشتري حاصل كرده است.
پرها- پرها پولك هاي تغيير شكل يافته اي هستند كه منشأ اپيدرمي دارند.پرها،مانند پولك ها،روي پوست پهن نمي شوند؛بلكه به شكل محوري تو خالي لوله اي شده اند.اين محور تو خالي از قرورفتگي هاي كوچكي در پوست به نام فوليكول مي رويد.
پرها به سه شكل ديده مي شوند:كرك،پوش پر و شاه پر
كرك؛روي بدن جوجه هايي كه تازه از تخم خارج شده اند،پرهاي نرم و ظريفي به نام كرك وجود دارد.در پرندگان مسن تر،به ويژه مرغابي ها ، كرك ها فشرده ترند و همانند عايقي،از نفوذ آب به روي پوستجلوگيري و دماي دروني را حفظ مي كنند.هر كرك يك محور كوتاه دارد كه در رأس آن انبوهي از رشته هاي ظريف قرار دارد.كرك ها،با به دام انداختن هوا در لابه لاي خود،اتلاف گرما را كاهش مي دهند.اين وضعيت سبب مي شود كه پرندگاني نظير مرغابي و غازهاي مهاجر،ضمن پرواز،بتوانند در هواي بسيار سرد دماي بدن خود را در حدود 38 درجه ثابت نگه دارند.
پوش پرها سطح بدن را مي پوشانند و با انحناهايي كه در سطح بدن پديد مي آورند،مقاومت هوا را به حداقل مي رسانند.به علاوه،بدن را در برابر صدمات حفاظت مي كنند.
شاه پرها پرهاي بزرگي هستند كه در بال ها و دم پديد مي آيند.اين پرهاي بزرگ به صعود و تعادل در هنگان پرواز كمك مي كنند.شاه پر داراي ساختمان نسبتاً پيچيده اي است.اين ساختمان بيش ترين استحكام و كم ترين وزن را در شاه پر سبب مي شود. در هر شاه پر ، يك محور وجود دارد كه از طرفين آن انشعاب باريك تري جدا مي شود . هر كدام از اين انشعابات باريك خود به رشته هاي باريك تري تقسيم مي شوند . رشته هاي طريف حاصل ، به وسيله ي رشته هاي ظريف تر و قلاب دار به هم متصل مي شوند .
شكل5-2
اسكلت و ماهيچه ها : اسكلت پرندگان شامل استخوان هاي سبك ، تو خالي و محكن است . سر پرنده از استخوان هاي نازكي درست شده است كه به هم چسبيده اند . جمجمه ، مغز را در بر دارد و در طرفين آن دو حفره ي بزرگ حدقه براي استقرار چشم ها ديده مي شود . آرواره هاي پاييني و بالايي در جلو به بخش سبكي به نام منقار ختم مي شوند . سطح خارجي منقار را لايه اي از جنس كراتين مي پوشاند .پرندگان دندان ندارند .مهره هاي پشت و منطقه ي لكن به هم چسبيده اند . بخشي از ستون مهره ها كه در منطقه ي قفسه ي سينه قرار دارد ، تكيه گاه محكمي براي عضلات ، در هنگام پرواز است . دنده ها از جلو به جناغ سينه ي پهني متصل مي شوند . جناغ قسمت زيادي از سطح شكمي قفسه ي سينه را تشكيل مي دهد . در وسط استخوان جناغ ، استخواني پهن و عمودي قرار دارد كه ان را استخوان برشه مي نامند .به طرفين استخوان برشه ، ماهيچه ها ي قدرتمند پرواز ( ماهيچه هاي سينه ) متصل مي شوند .
استخوان هاي دست در دو طرف ، به وسيله ي استخوان هاي شانه و ترقوه (چنبره) به تنه مفصل شده اند . از اتصال دو استخوان ترقوه چپ و راست ، استخواني به شكل ((7)) به وجود مي آيد كه مردم به غلط به آن جناغ مي گويند و در شرط بندي آن را مي شكنند .
استخوان هاي سازنده دست ها كه به بال تبديل شده اند . شامل استخوان هاي بازو، ساعد ، مچ دست ، كف دست و انگشتان است . دست پرنده سه انگشت دارد (شكل 5-3).
بال هاي پرندگان شكل هاي مختلفي دارند كه هر كدام با نوع خاصي از پرواز سازگار است . چهار شكل اصلي بال ها در شكل 5-4 نمايش داده شده است .
پاها در هر طرف به وسيله ي نيم لگن به ستون مهره ها متّصل مي شوند.استخوان هاي پا شامل استخوان هاي ران،ساق،كف پاوانگشتان است. ساق پا ازيك استخوان هاي مچ پا وكف پا به هم چسبيده اند و استخوان واحدي رابه وجود مي آورندكهبه استخوان هاي مچ پا وكف پا به چسبيده اندواستخوانهاي واحدي رابه وجود مي آورند كه به استخوان هاي انگشتان ختم مي شود.اين استخوانواحد همان بخشي است كه پرندارد وبا پولك پوشيده شده است.ماهيچه هاي حركت دهنده ي بال ها ،به لحاظ كاري كه انجام مي دهند،بزرگ اند.
شكل 4-5
ماهيچه هاي سينه اي (پكتورال)بال ها رادر هنگام پرواز،پايين مي آورندوماهيچه هاي مخالف آن(سوپراكوراكوئيد)بال هارابالا مي برند.بزرگترين ماهيچه ي پا،ماهيچه ي ران است،ماهيچه هاي ديگراطراف ساق رامي پوشانند.دركف وانگشتان و رباط هايي وجودداردوعضلاتي بسيارنازك،امّامحكم(شكل5-5).انگشتان پاهابه تناسب نوع حركت وزيستگاه تغييرات سازشي حاصل كرده اند(شكل5-6).
شكل5-5
شكل5-6
دماي بدن-پروازفعّاليت شديدي است كه به انرژي زياد نياز دارند . پرندگان به طور دائم در جنب و جوش هستند، به همين دليل ، غذاي زيادي مي خورند تا سوخت و ساز (متابوليسم)درون سلول ها را افزايش مي دهند. انرژي حاصل از متابوليسم باعث حركت عضلات و تامين دماي ثابت است. دماي بدن بيش تر پرندگان بين 42-40 (سانتي گراد) است. پرندگان براي تنظيم دما مركز ئيژه اي به نام هيپوتالاموس دارند، كه در مغز واقع است.
شكل5-7
دستگاه گوارش – دستگاه گوارش ، به تناسب نوع تغذيه ، تغييراتي حاصل كرده است. اين دستگاه از دهان آغاز و به مخرج ختم مي شود و دو غدّه ي گوارشي به آن ضميمه شده است . در دهان زبان نوك تيز و شاخي شده اي وجود دارد.پرندگان دندان ندارندو به كمك منقار خود دانه ها را بر مي چينند و يا گوشت را تكه تكه مي كنند.غذا،پس از دهان،وارد مري مي شود.در بيشتر پرندگان مري در پايين كمي وسعت مي يابد و چينه دان را بوجود مي آورد.چينه دان جايي است كه دانه ها در آن انبار و خيس و نرم مي شوند.در پرندگان گوشت خوار چينه دان وجود ندارد.بعد از چينه دان،معده و بعد از معده سنگدان قرار دارد .ديواره ي دروني معده غددي دارد كه شيره معده را مي سازند و گوارش غذا را آغاز مي كنند.سنگدان ،خود،بخشي از معده است كه ديواره ي عضلاني ضخيمي دارد.در سنگدان همواره مقداري دانه هاي ماسه وجود دارد كه پرندگان هنگام بر چيدن دانه ها آن را وارد سنگدان مي كند.انقباض هاي ديواره ي سنگدان به كمك اين دانه ها سبب آسياب شدن غذا مي شود.پرندگان گوشت خوار سنگدان ندارند.غذا از معده وارد روده ي كوچك و سپس راست روده مي شود. راست روده به كلواك منتهي مي شود. كلواك محلي است كه علاوه بر تفاله هاي گوارش نيافته،ادرار و گامت ها را نيز دريافت مي كند.
شكل5-8
غدد گوارشي (علاوه بر غدد ديواره ي لوله گوارش )،شامل كبد و لوزالمعده است.
ترشحات اين غدد وارد روده ي كوچك مي شود و در گوارش غذا نقش اساسي دارد.
دستگاه گردش خون-قلب شامل دو دهليز با ديواره ي نازك و دو بطن با ديواره ي ماهيچه اي ضخيم است.نيمه ي راست قلب،خون تيره را از تمامي بدن دريافت مي كند و به سوي شش ها مي فرستد.نيمه ي چپ قلب،خون اكسيژن دار را از شش ها دريافت مي كند و به وسيله ي آئورت كه به سمت راست خم مي شود،به تمامي سلول هاي بدن مي رساند.بنابراين،خون در پرندگان كامل است و دو مسير جداگانه را طي مي كند.در چنين سيستمي،كيفيت نقل و انتقال اكسيژن بالاست و انرژي بهتر تأمين مي شود.
شكل5-9
دستگاه تنفس-دستگاه تنفس در پرندگان با شش هاي خزندگان و پستانداران تفاوت اساسي دارد و به طور شايسته اي با متابوليسم بالا در اين جانداران سازگار است.در پرندگان،نايژه در داخل شش ها،سرانجام،به باريك ترين نايژك ها ختم مي شود كه شبكه ي خوني آن ها را احاطه مي كند.
شكل5-10
بنابر اين،نايژك هاي انتهايي در پرندگان،به كيسه ي هوايي منتهي نمي شوند؛اما در دستگاه تنفس پرندگان 9 كيسه ي هوادار وجود دارد كه در طرفين گردن،در طرفين سينه،در منطقه ي شكمي و گردن قرار دارند.بعضي از كيسه هاي هوادار به درون استخوان ها،مانند استخوان بازو،راه دارند.نسبت حجم دستگاه تنفس به حجم كل بدن،در آدمي،يك بيستم است؛اين نسبت،در پرندگان،به يك پنجم مي رسد.قسمت عمده ي اين افزايش حجم دستگاه تنفس،به وجود كيسه هاي هواداروابسته است.
كيسه هاي هوادار با انقباض ماهيچه هاي بدن،جمع و با انبساط آن ها،باز مي شوند.اين عمل تهويه ي كامل شش ها و در نتيجه،جذب اكسيژن كافي را سبب مي شود.كيسه هاي هوادار با وارد كردن هواي خنك به درون بدن،به سرعت با افزايش دماي دروني مقابله مي كنند.پرندگان غدد عرقي ندارند.زيرا عرق وزن بدن را افزايش مي دهد و كار پرواز را دشوار مي سازد.
هوا از دو سوراخ بيني،واقع بر روي منقار،وارد ناي و سپس اندام توليد صدا يا سيرنكس مي شود.در محل سيرنكس،ناي به دو نايژه تقسيم مي شود كه هر كدام وارد يكي از شش ها مي شوند و با انشعابات خود،سرانجام،نايژك هاي مويين را به وجود مي آورند.كيسه هاي هوادار با شش ها در ارتباط اند و با ذخيره ي اكسيژن كافي پرنده را به هنگام پرواز ياري مي دهند.
دستگاه دفع-يك جفت كليه به رنگ قهوه اي تيره در طرفين ستون مهره ها قرار دارند.كليه ها مواد زايد و اسيد اوريك را از خون مي گيرند و از طريق ميز ناي ها به كلواك مي رسانند.پرندگان مثانه ندارند.به نظر مي رسد فقدان مثانه براي پرنده ها،در هنگام پرواز،نوعي سازگاري است؛زيرا پرندگان فاقد پرواز(شتر مرغ) مثانه دارند.از آنجا كه پرندگان نيز اسيد اوريك دفع مي كنند،ادرار آنها نيمه جامد است.
دستگاه عصبي و اندام هاي حسي- مغز پرندگان نسبت به جثه ي آن ها تا اندازه اي بزرگ است و به طور كامل،حجم جمجمه را اشغال مي كند.نيم كره هاي مخ در پرندگان نسبت به ماهي ها،دوزيستانو خزندگان رشد بيشتري پيدا كرده است.پرندگان،به هنگام پرواز و يا نشستن بر شاخه ي درختان،به حفظ تعادل بيش تري نياز دارند.به همين دليل،نيم كره هاي مخچه در آن ها به نسبت،رشد يافته است.
در پرندگان اندام هاي حس بويايي و چشايي ضعيف اند.زبان پرندگان بيش تر به عنوان اندام لامسه به كار مي رود.حس بينايي بسيار قوي است.چشم ها بزرگ اند و در حدقه ي گودي جاي دارند.چشم هاي پرندگان نمي توانند مانند چشم ما،در حدقه حركت كنند؛به همين دليل ، در پرندگان مهره هاي گردن انعطاف پذيرند و پرنده مي تواند ، با چرخاندن گردن ، اطراف خود را ببيند . پرندگان مي توانند ، به دقت ،فاصله ها را تشخيص دهند . براي مثال ، يك قرقي در اوج آسمان مي تواند حركت يك طعمه ي كوچك مانند موش را زير نظر داشته باشد و در فرصت مناسب آن را صيد كند . در پرده ي حساس چشم (شبكيه ) سلول هاي حساس نسبت به محرك نور وجود دارند ، كه در بعضي پرندهگان در نور شديد و برخي ديگر در نور ضعيف تحريك مي شوند ؛ در پرندگان روز پرواز ، بيش تر سلول هايي وجود دارند كه به نور شديد حساسند و در پرندگان شب پرواز ، مانند جغد ، سلول هاي حساس منحصراً در نور كم فعال اند . پرندگان سه پلك دارند ؛ سومين پلك شفاف است ، از گوشه ي داخلي چشم خارج مي شود ، سطح چشم را مي پوشاند و به حفظ رطوبت در سطح خارجي چشم كمك مي كند .
حس شنوايي پرندگان قوي است ، در عقب هر چشم ، يك مجراي شنوايي قرار دارد كه با پر پوشنده مي شود . مجراي شنوايي به گوش مياني منتهي مي شود . بعد از گوش مياني ، گوش داخلي واقع شده است . كه بخش اصلي اندام شنوايي به شمار مي رود .
دستگاه توليد مثل – يك جفت بيضه ، غدد جنسي پرنده ي نر را تشكيل مي دهند . هر بيضه در بالاي كليه قرار دارد . اسپرم ها از بيضه از طريق لوله ي دفران به كلواك هدايت مي شوند . در هنگام جفت گيري ، اسپرم ها از كلواك جنس نر به كلواك جنس ماده انتقال مي يابند .
در بيش تر پرندگان ، اندام توليد مثلي در جنس ماده شامل يك تخمدان است كه در سمت چپ قرار دارد . تخمك ها در تخمدان تكامل مي يابند و سپس ، از طريق لوله اي پر پيچ و خم ، به كلواك هدايت مي شوند . تخمك ها قبل از لقاح ، كوچك اند و ساختمان ساده اي دارند ؛ ولي بعد از لقاح ، اجزايي به آن ها ضمينمه مي شود .
بعد از لقاح ، تخم از اويدوكت پايين مي رود . ضمن حركت تخم در اين لوله ، سفيده (آليومين ) در اطراف آن ساخته مي شود و سرانجام غدد آهك ساز ، پوشش آهكي را به دور تخم ترشح مي كند . بنابراين تخمي كه از مخرج (سوارخ كلواك ) خارج مي شود ، داراي پوسته ي آهكي ، سفيده و زرده است . پوسته ي آهكي و پوسته ي نازك زير آن ، نقش حفاظتي دارند و مانع از دست دادن آب هستند ؛ اما در همين پوسته ها ، منافذي براي مبادله ي گازهاي تنفسي وجود دارد
.
شكل5-11
پوسته هاي نازك آهكي و سفيده همواره دراطراف تخمك ساخته مي شوند ؛ اما در صورتي لقاح به تشكيل تخم مي انجامد كه اين پوسته ها ساخته نشده باشند .
طبقه بندي
گروه هاي پرندگان شامل 27 راسته پرندگان امروزي و معدودي پرنده هاي فسيل است. تعداد گونه هاي پرنده هاي شناخته شده بالغ بر 8600نوع است كه در 170 تيره و در نهايت ، در 27 راسته طبقه بندي مي شوند. پرنده هاي ناشناخته اي وجود دارند كه به خاطر دور بودن محل سكونت آنها ، نام گذاري نشده اند.در طبقه بندي پرندگان ، شكل منقار ، انگشتان پاها ، نوع تغذيه و خويشاوندي آنها در نظر گرفته مي شود. در اينجا تنها بعضي راسته ها را به اختصار معرفي مي كنيم.
راسته ي پرندگان بد پرواز: شتر مرغ آفريقايي ، كه بزرگترين پرنده هاست ، به اين راسته تعلق دارد. اين شتر مرغ حدود 5/2 متر ارتفاع و135 كيلوگرم وزن دارد.بال ها كوچك اند و قادر به بلند كردن جثه ي بزرگ اين پرنده نيستند.شتر مرغ در هر پا دو انگشت نا مساوي داردكه زير آنها پينه بسته است. پينه سبب مي شود كه پرنده بتواند با سرعت زياد در زمين نا صاف و سنگلاخ بدود. شتر مرغ ها و مرغ كي وي را مي توان در گروه پرندگان بد پرواز قرار دارد.
پليكان يا مرغان سقّا: منقاري بزرگ و قوي دارند. در زير اين منقار ، كيسه اي وجود دارد كه پرنده ، براي جستجو ي طعمه و غذا ، آن را پر از لجن مي كند و جانوران درون آن را يكي يكي مي بلعد.
لك لك ها: منقار بلند و پا هاي دراز دارند و بين انگشتان پاي بعضي از آن ها پرده اي وجود دارد. لك لك ، حواصيل و درنا را مي توان در اين گروه قرار دارد.
اردك ها: شناگران قابلي هستند،بين انگشتان پاهاي آنها پرده وجود دارد كه اين اندام را براي شناگري سازگار مي كند و منقاري پهن دارند . مرغابي ها و غازها به اين گروه تعلق دارند.
شكاريان روز: منقار برگشته و نوك تيز و قوي ، چشم هاي كوچك اما تيز بين و چنگال تيز از مشخصات مهم آنهاست. اين پرندگان اغلب شكارچي هستند . عقاب، شاهين،قوش،و كركس به اين دسته تعلق دارد.
شكاريان شب: سردسته ي آنها انواع جغدها هستند.آنها در شب پرواز مي كنند و چشمان درشت و منقار قوي و خميده دارند. جغد بي صدا پرواز ميكند و اين مزيت او را در صيد طعمه ي خود ياري ميدهند.
ماكيان ها:مرغ،خروس،طاووس،قرقاول وتيهوبه اين دسته تعلّق دارند.ويژگي هاي آن ها كم وبيش شبيه مرغ معمولي است.
داركوب شكلان:درهرپاچهارانگشت دارند،كه دوتادرجلويودوتادرعقب است؛منقاري قوي،ونوك تيز دارند؛بامنقار خود درمحل هاي خاص برتنه ي درختان مي كوبند تاآن هاراسوراخ كنند ونوزاد حشره ياحشره ي كاملي رابيابندوبخورند.
طوطي ها:طوطي منقاربرگشته وقوي دارد.زبانش گوشتيي ونسبتاپهن است وبه همين سبب مي تواند بعضي صداها راتقليدكند.وضع انگشتان پاهاي طوطي همانند داركب هاست.
كبوتران:منقاري ضعيف وپاهاي كوتاه دارند ودانه خوراند.ن.ع وحشي آن كبوتر صحرايي ياكبوترچاهي نام داردكه خاكستري رنگ است.آدمي ازكبوترها به عنوان سرگرمي استفاده مي كندوباآميزش هاي كنترل شده،گونه هاي زيادي ازآن ها رابه وجود آورده است.قمري ها نيزبه گروه كبوترانتعلّق دارند.
سبك بالان:گنجشك ها،قناري،بلبل،سار،چلچلهومانندآن به اين گروه تعلّق دارند.منقاري مخروطي وكاملا كوتاه،جثه ي نسبتا كوچ كوحنبش زيادازويژگي هاي عمده ي آن هاست.
پنگوئن ها:بين انگشتان پا،پرده دارندو.درقطب جنوب زندگي ميكنند وبه كمك بال هاي خودشنا مي كنند
مرغان مگس:كوچك ترين پرندگان اند.مرغ مگس كه به اندازه ي يك مگس ملخ معمولي است بهئسرعت بال مي زنددرهوا معلّق مي ماند.اين پرنده،درحال پرواز ،ازشهد گلها تغذيه مي كند ويابه صيد حشرات بسيار كوچك مي پردازند.
پيدايش وتكامل پرندگان:
حدود 150ميليون سال پيش ،يك جانورپرنده درآب غرق ودررسوبات درياچه اي،باوارياي آلمان ،مدفون وفسيل شد.فسيل اين جانور را،درسال1681،كارگري كه رسوبات آهكي حفاري مي كرد،پيداكرد.فسيل تقريبا اندازه ي يك كلاغ بودوجمجمعه اش كم وبيش تقريبا شبيه پرندگان امروزي؛وبدون ترديد،اثرات پردرآن ديده مي شد.جانور،درعين حال،ازشكل دنده ها،چنگال ها،وجوددم ودندان به خزندگان شباهت داشت.اين فسيل راآركئوپتريكس نام نهادندوازآن به عنوان سرنخي براي رديابي اجداد پرندگان استفاده كرند.به دنبال كشف اين فسيل كه دردوره ي ژوراسيك (دوران دوم)مي زيسته است،فسيل هاي ديگري به دست آمده كه دوگونه ي آن بسيار مهم اند :ايكتيورنيسوهسپرورنيس كه اولي 100ميليون سال پيش ودومي به 50ميليون سال پيش ،تعلّق داشت.اين دوجانورويژگي هاي بيش تري ازپرندگان رانشان مي دادندوبه جزدندان ،دربقيهكوارد مشخصّات پرندگان رانشان مي دادند.
بسياري از ديرين شناسان براين باورندكه اجداد پرندگان ودايناسورها ،خزندگاني به نام تكو دونت ها بوده اند.باوجود آن كه پرندگان فعلي دردوگروه عمده ي بدون پرواز وخوش پرواز قرار مي گيرند؛اما شواهد نشان مي دهد كه پرندگان اجدادواحدي داشته اند.شكل 5-13طرحي است كه تاريخ تحوّل پرندگان ورايطه ي نسلي آن ها راباخزندگان نشان مي دهد.
امروزه نيز آنتومي خزندگان وپرندگان چنان بهم شباهت شباهت داردكه نشان ميدهداين گروه بايد اجدا مشتركي داشته باشند .پولكهاي روي پا ،وجودسه پلك درچشم ها،ساختمان تخم،طرح ساختمان قلب،لوله ي گوارش وديگر دستگاه ها ،مثال هايي ازاين نوع شباهت هاي تشريحي است.
پرندگان وآدمي
بشراوليه از پرندگان وحشي براي تامين غذاوپوشاك استفاده مي كرد. ازمرغابي هاوبلدرچين گرفته تا كوچك ترين سهره ها، دراروپا، درسرگرمي هااستفاده مي شود. به طور كلي، رنگ هاي گوناگون وجالب، صداهاي گوش نواز، رفتارهاي ويژه وفوايد اقتصادي همواره توجّه آدمي را، به پرندگان جلب كرده است. علاقه ي بعضي از مردم به انواع پرندگان چنان است كه سرگرمي عمده ي آن ها را در هنگام فراغت، از كار تشكيل مي دهد. نگه داري بلبل، سهره، قناري وطوطي در قفس ورسيدگي به آب ودانه ومواظبت از آن ها ،از مثال هاي روزمّره است. اين روز ها به خاطر استقبالي كه در نگه داري پرندگان به عنوان سرگرمي مي شود، دركشور ما هم ، در هر شهر، مغازه هايي وجود دارد كه ويژه ي عرضه پرندگان اهلي به مشتريان است. در ايران، سرگرمي با كبوتران سابقه ي طولاني دارد واز آن جا كه كبوتر بازي جنبه هاي بد آموزي وايجاد مزاحمت براي ديگران داشته است ودارد ، بسياري اين سرگرمي را مناسب نمي دانند. امّا، به هر حال، پرورش انواع پرندگان به منظور تفنّن ،همواره فوايدي هم داشته است. صاحبان اين نوع پرنده ها، همواره درصدد انتخاب ويژگي هاي جالب هرنوع پرنده بوده اند و ازطريق آميزش افراد دلخواه باهم ، توانسته اند نژاد ها وحتّي گونه هاي جديدي از پرندگان را توليد كنند. اين امر، به ويژه درمورد كبوتران جالب توجّه است. درحالي كه كبوتر وحشي انواع محدودي دارد؛ امّا ازطريق نگه داري، پرورش آميزش هاي انتخابي آن ها، نژاد هاي بسياري از اين نوع پرنده به بازار عرضه مي شود كه قيمت برخي افسانه اي است. چارلز داروين زيست شناس معروف انگليسي ونظريه پردازي كه «انتخاب طبيعي»راعامل تغيير وتحوّل مي دانست در اثبات نظر خود ازتوليد نژادهاي جديدپرنگان درانتخاب مصنوعي،بسيارسودبرده واستدلال هاي خودازآن استفاده كرده است.
بسياري پرندگان ازحشرات موذي ودانه هاي علف هاي هرزاستفاده ميكنندوازاين طريق به آدمي فليده مي رسانند.آن هادرعين حال ممكن است به ميوه ودانه هاي مزارع انسان آسيب برسانند(مانندگنجشك هاكه ميوه ها ،به ويژه،حبه ي انگوررازخمي ولكه دار مي كنند)،درانتقال وانتشار دانه وميوه يگياهان نقش دارند.
امّااستفاده ي اساسي تر،استفاده ي اقتصادي است.امروزه پرورش،اصلاح وتوليد طيور،به ويژزه مرغ، بلدرچين ،بوقلمون وقرقاول يكي ازصنايع جنبي كشاورزي است.آدمي تنهاازگوشت پرندگان اهلي استفاده نمي كنند.بلكه تخم وپرندگان هم،استفاده ي قابل توجّهي دارند.تخم پرندگان يك غذاي كامل،شامل انواع ويتامين ها،پروتئين هاي ضروري وتركيبات معدني است.گوشت مرغ،به خاطرفقدان كلسترون ،اين روزها مصرف بيشتري دارد.كشورهاي تولييد كننده ي گوشت وتخم پرندگان،درامد زيادي ازاين طريق به دست مي آورند.استفاده ازگوشت پرندگان منحصربه چند نوع پرنده ي شناخته شده نيست،گوشت شترمرغ هم،اين روزهابه بازار عرضه ميشود.پرورش شترمرغ بيشتر به خاطر استفاده ازپوست آن است؛امّاپس ازكندن پوست،گوشت آن ميتواندبه بازار شود.درايران پرورش شترمرغ ازسال 1375شروع شده است؛امّاهنوز،تارسيدن به هدف هاي اقتصادي تعيين شده فاصله وجوددارد.
آدمي گاهي ازپرنگان سواستفاده ميكند.بعضي افراد نژادهايي ازخروس ها را پرورش مي دهند كه بسياري جنگي هستند.صاحبان اين نوع خروس ها ،اين گلادياتورهاي پرنده رابه جان هم مي اندازندوضمن سرگرمي عدّه اي از مردم،عدّه يديگر باشرط بندي ميتوانند پولي هم به چنگ آورندياببازند.
به علاوه مدفون پرندگان كود طبيعي مرغوبي است.درسواحل پرووجزاير نزديك به آن پرندگان كثيري زندگي مي كنندكه مدفوع آن ها پس ازخشك شدن،كود پرارزشي به نام گوانورابه وجود مي آورد.
آدمي باورهاي درست ونادرستي درباره ي پرندگان دارد.بري مثال ،عقيده ي بعضي آن است كه جغد(بوم)شوم است؛درحالي كه جغد هابسياري ازپستانداران موذي راشكار مي كنند.